Change language English Polski

Gdzie szukać pomocy?

 

Kim jesteśmy?

Fundacja Dzieci Niczyje istnieje po to, aby zapewnić każdemu dziecku bezpieczne dzieciństwo. Chronimy dzieci przed krzywdzeniem i pomagamy tym, które doświadczyły przemocy.

Więcej...

Ekspresja seksualna dziecka

Ekspresja seksualna dziecka może przyjmować różne formy. Zaliczamy do nich: masturbację dziecięcą, ekshibicjonizm dziecięcy, podglądanie (rówieśników, osób dorosłych, zwierząt), zabawy erotyczne oraz twórczość dziecięcą. 

Masturbacja dziecięca

Już w wieku niemowlęcym dzieci zaczynają manipulować przy swoich narządach płciowych, dotykać, bawić się nimi. U chłopców zachowania takie mogą pojawić się między 7. a 10. miesiącem życia, natomiast u dziewczynek trochę później, zazwyczaj pod koniec 1. roku życia. Dziecko zaczyna dotykać swoich miejsc intymnych, wkłada rączki do pieluszki, czy do majtek, ściska uda, może pocierać przedmiotami (zabawkami, piżamką, pościelą) o miejsca intymne. Takie zachowania są normalne u dzieci w tym wieku i pełnią funkcję poznawczą. Dziecko uczy się swojego ciała, buduje obraz samego siebie, poznaje swoje reakcje. Ten rodzaj masturbacji dziecięcej, nazywamy masturbacją rozwojową. Zazwyczaj jest ona ukrywana przez dziecko i nastawiona na zaspokojenie przyjemności. Rodzice w takiej sytuacji nie muszą się niepokoić, zazwyczaj zachowania takie przemijają lub pojawiają się sporadycznie. Nie niesie to ze sobą negatywnych konsekwencji i jest naturalnym etapem rozwoju dziecka.
Jak zatem reagować w takiej sytuacji?
Ważne, aby nie wprawiać dziecka w zakłopotanie, nie wywoływać poczucia winy czy lęku. Próby przeszkodzenia dziecku w kontynuowaniu tej czynności nie są konieczne, można nie zwracać uwagi na to, co robi dziecko, lub próbować odwrócić uwagę dziecka np. rozpoczęciem zabawy, poczytaniem książeczki czy innym zajęciem odwracającym uwagę dziecka. Ważne jest jednak, aby dziecko nie nauczyło się, że w ten sposób zwraca na siebie uwagę rodziców, ponieważ wtedy masturbacja stanie się sposobem na uzyskanie uwagi rodziców. Jeśli tak się dzieje, możemy mówić o masturbacji określanej jako masturbacja instrumentalna. Jest ona reakcją dziecka na niezaspokojenie potrzeb innych niż potrzeby seksualne. Dziecko w ten sposób może starać się zyskać uwagę otoczenia. Masturbacja instrumentalna może też być sposobem na rozładowanie napięcia związanego ze stresem przeżywanym przez dziecko. W momencie, gdy dziecko nie potrafi poradzić sobie z trudną dla niego sytuacją, napięcie zaczyna rozładowywać w taki właśnie sposób. Może też w ten sposób próbować rekompensować sobie inne niezaspokojone potrzeby np. potrzebę bezpieczeństwa, czy bliskości z rodzicem. Rodzice w takiej sytuacji powinni zastanowić się, co może być przyczyną takiego zachowania i próbować usunąć przyczynę, a nie koncentrować się wyłącznie na kłopotliwym zachowaniu dziecka. Ważne, aby przyjrzeć się potrzebom dziecka i temu, czy są one w pełni zaspokajane. W takiej sytuacji warto zwrócić się po pomoc do specjalisty.
Wyróżnia sie jeszcze jeden typ masturbacji - masturbacja eksperymentalna. Czynnikiem napędzającym działanie dziecka jest w tej sytuacji ciekawość, powiązana z przeżyciem przyjemnych doznań. Ten typ masturbacji może być niebezpieczny dla dziecka, ponieważ zaczyna ono wykorzystywać do masturbacji różne przedmioty, wkładać je sobie w otwory ciała, do pochwy czy odbytu. Dziecko robi to, ponieważ traktuje ciało jako pole do eksperymentów, do badania i eksplorowania. Zazwyczaj robi to jawnie, dlatego ten typ masturbacji łatwo zauważyć. Ważne jest, aby rodzice zareagowali w tej sytuacji, ponieważ ten rodzaj masturbacji może być szkodliwy i niebezpieczny dla zdrowia dziecka. Co zatem można zrobić? Koniecznie trzeba porozmawiać z dzieckiem na ten temat, wyjaśnić mu, że nie można bawić się swoim ciałem (np. wkładać przedmiotów do pochwy czy odbytu), bo jest to niebezpieczne i zakazać dziecku takich zachowań, w celu ochrony jego zdrowia.
W zależności od rodzaju masturbacji zaobserwowanej u dziecka i funkcji, jakie pełni, sposoby reagowania rodziców lub opiekunów powinny się różnić i być dostosowane do każdego dziecka indywidualnie. Reakcja rodziców może się też różnić w zależności od religijności członków rodziny oraz wyznawanych wartości. Ważne jest jednak, aby nie wzbudzać w dziecku poczucia winy, a tłumacząc mu różne zasady, odwoływać się w takim wypadku do wartości i zasad panujących w domu.

Ekshibicjonizm dziecięcy

     Od około trzeciego roku życia, dziecko przestaje być obojętne wobec nagości, zarówno swojej jak i innych osób . Dziecko może zacząć pokazywać swoje ciało innym osobom, zdejmować majtki przy gościach, czy biegać nago po domu po kąpieli. Takie zachowanie określane jako dziecięce zachowania ekshibicjonistyczne, nie są powodem do niepokoju. Pokazując swoje miejsca intymne, dziecko bada reakcje rodziców na takie zachowanie, widzi, że wzbudza tym zainteresowanie dorosłych i otoczenia. Jednocześnie cieszy się swoim ciałem, tym co odkryło i chce się swoimi odkryciami podzielić z innymi ludźmi. Warto traktować takie sytuacje jako okazję do nauczenia dziecka granic związanych z własnym ciałem oraz pojęcia intymności lub „miejsc prywatnych". Należy wytłumaczyć dziecku, że pokazywanie miejsc intymnych, może krępować inne osoby. Dziecko powinno dowiedzieć się, że nie można rozbierać się przy obcych ludziach, a miejsca prywatne są takimi miejscami ciała, które są intymne, a więc nie powinny być dostępne dla wszystkich. W ten sposób dziecko nauczy się granic związanych z ciałem i dostanie wskazówki jak chronić swoją intymność w przypadku, gdy ktoś próbowałby ją naruszyć.

Podglądanie

Zachowania dziecięce związane z podglądaniem można podzielić na trzy rodzaje - podglądanie rówieśników, podglądanie osób dorosłych oraz obserwowanie zachowań zwierząt. Każda z tych czynności jest cennym źródłem informacji dla dziecka, dostarcza dziecku wielu wrażeń, pozwala weryfikować jego własne domysły i wyobrażenia.

Podglądanie rówieśników

Po okresie zainteresowania i eksplorowania swojego ciała, dziecko zaczyna interesować się budową i wyglądem innych osób. Ma to znaczenie dla dziecka, ponieważ w ten sposób zdobywa umiejętność przypisania siebie do grupy dziewczynek albo do grupy chłopców. Najlepsza okazja ku temu nadarza się w przedszkolu lub na podwórku wśród rówieśników. Dzieci zaczynają zwracać uwagę na różnice w wyglądzie swoich ciał, a najlepszym źródłem wiedzy są dla nich najczęściej koledzy i koleżanki. Pojawiają się próby rozebrania innych dzieci, lub pokazywanie własnych narządów, porównywanie ich budowy i kształtu. Dzieci umawiają się, że pokażą sobie nawzajem miejsca intymne, czasem dotykają je i wnikliwie obserwują. Dziecko przypatruje się kolegom albo koleżankom w ubikacji podczas oddawania moczu lub stolca. Dziewczynki próbują „siusiać" na stojąco, naśladując chłopców. W domu dzieci zaczynają interesować się młodszym rodzeństwem, chcą pomagać przy myciu, ubieraniu czy przewijaniu siostrzyczki lub braciszka. Wszystkie te zachowania wynikają z naturalnej ciekawości związanej z budową i „działaniem" własnego ciała, a także uczeniem się przynależności do danej płci, potwierdzaniem lub odrzucaniem swoich domysłów i wyobrażeń. Sytuacje takie tworzą kolejne okazje do uczenia dziecka tego, czym jest intymność. W przedszkolu czy w domu dzieci uczą się też, że takie zachowania jak obserwowanie innych dzieci w ubikacji są niewłaściwe, że są to czynności intymne, których nie należy pokazywać innym osobom. Dzieci uczą się wstydu związanego z własnym ciałem, a także z nagością innych osób. Dziecko zaczyna rozumieć, że zachowań związanych z miejscami intymnymi, takich jak dotykanie, obserwowanie, pokazywanie, nie należy manifestować całemu otoczeniu, a zwłaszcza dorosłym.

Podglądanie dorosłych

Po obserwacji rówieśników, przychodzi czas na dokładniejsze przyjrzenie się dorosłym, zdobycie wiedzy o budowie ciała mężczyzny i kobiety. Najlepszym na to sposobem jest obserwacja rodziców czy starszego rodzeństwa. Ta wiedza nie jest już tak łatwa do zdobycia, przez co dostarcza dziecku inny wrażeń i doznań.. Dziecko uczy się, że w kontakcie z dorosłym istnieją kolejne normy, zasady i zakazy związane ze sferą seksualną. Rodzice powinni przekazywać dziecku informacje o granicach intymności i kontaktów fizycznych, jakich należy przestrzegać w relacjach z osobami odmiennej płci, a także o granicach kontaktu między osobami dorosłymi a dzieckiem. Podczas codziennych czynności, np. w czasie kąpieli, karmienia, czy ubierania się rodziców, dziecko z czystej ciekawości i w naturalny sposób próbuje dotykać piersi mamy, czy też miejsc intymnych rodziców. Testuje reakcje rodziców, uczy się, co mu wolno a czego nie, poznaje granice, których nie powinno przekraczać. Może być to okazja, aby zacząć tłumaczyć dziecku, że są takie miejsca na ciele mamy czy taty, których dziecko nie może dotykać, jak piersi czy narządy płciowe.
Dziecko, wiedząc, że nie może przekraczać pewnych granic w kontaktach z rodzicami, zaczyna ich podglądać. Jest to naturalne zachowanie rozwojowe dziecka, które dzięki temu uczy się, że dziewczynka, jak dorośnie, staje się kobietą, a chłopiec staje się mężczyzną oraz że niezależnie od wieku, ich płeć się nie zmienia.

Ważna jest reakcja rodziców na podglądanie i wykazywane przez dziecko zainteresowanie sprawami związanymi z ciałem i seksualnością. Istotne jest, aby na tym wczesnym etapie rozwoju dziecka, w sposób adekwatny do jego wieku i możliwości, zrozumiałym dla dziecka językiem, udzielać mu informacji i reagować na jego naturalne zainteresowanie tą sferą życia.
Rodzice kształtują postawy dziecka już od najmłodszych lat, uczą stosunku do własnego ciała, a udzielane dziecku informacje i sposób reagowania na przejawy seksualności dziecka, mają wpływ na to, jak dziecko będzie w przyszłości funkcjonować w tej sferze życia.

Obserwacja zwierząt

Dziecko zdobywa wiedzę o seksualności w dużej mierze na podstawie poczynionych przez siebie obserwacji oraz komentarzy osób dorosłych, dotyczących tych obserwacji. Dobrym źródłem wiedzy jest obserwacja świata natury, a dokładniej - życia i zachowania zwierząt. Bliskość zwierząt, chociażby w domu, w parku, lesie czy na wsi daje ku temu wiele okazji. U dzieci w wieku przedszkolnym (do ok 7. roku życia, a także u dzieci około 11-12 letnich), zachowania seksualne zwierząt wzbudzają duże zainteresowanie. Dzieci często są świadkiem kopulacji zwierząt, obserwują zwierzęta podczas ciąży czy porodu. Można zaobserwować różne reakcje dzieci na poczynione obserwacje. Przedszkolaki zazwyczaj traktują kopulację zwierząt jako zabawę, okazywanie sobie miłości czy sympatii przez zwierzęta. Niektóre dzieci mogą czuć wstręt, podniecenie czy wstyd, rzadko które dziecko pozostaje obojętne na taki widok. Pojawia się naturalna chęć podzielenia się swoimi spostrzeżeniami i przeżyciami z rodzicami. Dziecko szybko jednak zauważa, że rodzice zazwyczaj niechętnie odpowiadają na pytania związane z kopulacją zwierząt, że istnieje zakaz interesowania się tym tematem. W związku z tym szukają „sprzymierzeńców" wśród rówieśników. Razem z koleżankami i kolegami dzieci obserwują „zakazane" zachowania zwierząt. Towarzyszy temu podekscytowanie, ponieważ robią rzecz niedozwoloną, owianą tajemnicą. W związku z tym, dzieci zapamiętują dużo szczegółów oraz porównują zachowania zwierząt i ludzi.

Ważna jest tutaj rola rodziców, polegająca na wyjaśnieniu dziecku jego wątpliwości związanych z tym, co widziało, opisaniu tego, co zaobserwowało, wytłumaczeniu tego, co jest niejasne dla dziecka. Ważne jest, aby przygotować dziecko na taki widok, ponieważ w przeciwnym razie widok kopulujących zwierząt może wywołać u dziecka lęk, wstręt czy skojarzenie takiego zachowania z czymś złym, nieczystym, obrzydliwym. Rodzice powinni w razie pytań i wątpliwości dziecka służyć mu wsparciem i udzielać informacji dostosowanych do wieku dziecka.

Zabawy erotyczne

W okresie przedszkolnym, zachowania seksualne dzieci mogą przejawiać się również w formie tzw. zabaw erotycznych. Po okresie eksploracji swojego ciała, a także obserwowaniu rówieśników i dorosłych, dzieci zaczynają w sposób bardziej aktywny poszukiwać odpowiedzi na nurtujące je pytanie związane ze sferą seksualną. Zauważają, że mogą nie tylko obserwować siebie nawzajem, ale też odtwarzać w swoich zabawach sceny zaobserwowane u ludzi dorosłych, związane z kontaktem fizycznym, cielesnym czy kontaktami intymnymi. Dzieci zaczynają naśladować różne zachowania rodziców,które zaobserwowały podczas codziennych czynności, ale też próbują naśladować sceny z filmów, opowiadań czy bajek (Beisert, 2006).
Zabawy erotyczne mogą pełnić trzy funkcje - dostarczenie przyjemności, dostarczenie wiedzy oraz dostarczenie stymulacji. Dzieci podczas takich zabaw zazwyczaj dostarczają sobie przyjemności cielesnej. Takie zabawy powtarzają się, są ukrywane przed dorosłymi, co dodatkowo podnieca dziecko, które czuje, że robi coś zakazanego, przeznaczonego dla osób dorosłych, coś, co jest owiane tajemnicą. Nadal jednak dziecko bada swoje ciało, jego reakcje, a także reakcje otoczenia. Zabawy takie pełnią funkcję poznawczą i są naturalnym etapem rozwoju dziecka.
Jak zatem wyglądają zabawy erotyczne dzieci? Niektóre dzieci bawią się w pojedynkę np. odgrywając jednocześnie przed lustrem rolę męską i kobiecą. Zazwyczaj w pojedynkę bawi się dziecko, które nie chodzi do przedszkola i nie ma kontaktu z rówieśnikami czy z rodzeństwem. Drugim sposobem, są zabawy w parach np. gdy dzieci w przedszkolu udają parę narzeczonych, obejmują się, całują, czy dotykają. Ponadto można zaobserwować zabawy w większych grupach np. gdy większa grupka dzieci dotyka się wspólnie, w tajemnicy przed dorosłymi.
 
Zabawy takie mogą przybierać różne formy:
  • Zabawy naśladujące zachowania seksualne dorosłych - dzieci dotykają siebie nawzajem, rozbierają się, manipulują przy swoich narządach płciowych. Zaliczyć tu możemy takie zabawy jak zabawa w mamę i tatę, w narzeczonych, w dom, czy w małżeństwo. Dla dziecka ważne jest samo odgrywanie zachowań związanych z bliskością cielesną bez względu na to, czy mają one podłoże seksualne czy nie. Podczas takich zabaw możemy zaobserwować zachowania uważane w świecie dorosłych za bliskie patologii. Dzieci jednak są tego nieświadome, po prostu naśladują to, co zaobserwowały, próbują nowych zachowań, realizują swoje wyobrażenia, myśli i fantazje związane z tą sferą ich życia.
  • Zabawy naśladujące zachowania pozaseksualne - dziecko naśladuje zachowania, niezwiązane z aktywnością seksualną osób dorosłych. Dzieci bawią się w lekarza, masażystę czy w szpital, naśladując to, co zaobserwowały u najbliższych, w filmach, książkach, bajkach czy podczas codziennego życia. Zabawy te dają dziecku okazję do doświadczenia zachowań związanych z dotykiem, obnażaniem, nagością. Wywołuje to u nich przyjemne doznania, podekscytowanie, napięcie seksualne i dostarcza na pewno odmiennych wrażeń niż innego typu zabawa z rówieśnikami.
  • Zabawy odreagowujące - można je zaobserwować u dzieci, które doświadczyły traumy, związanej np. z operacją narządów płciowych, albo u dzieci, które były wykorzystywane seksualnie. Dzieci, odgrywając ponownie w zabawie traumatyczne dla nich przeżycie, próbują poradzić sobie ze stresem oraz rozładować emocje, które się w nich zgromadziły. Może to prowadzić do kolejnych uszkodzeń i mieć negatywne konsekwencje dla zdrowia dziecka, dlatego w tym wypadku ważna jest interwencja rodzica i pomoc dziecku w poradzeniu sobie z trudną sytuacją.
 

 Dziecięce zabawy erotyczne mogą przybierać wiele form i pełnić różne funkcje. W momencie, gdy nie zagrażają zdrowiu dziecka, stanowią naturalny etap jego rozwoju. Ważne jest, aby rodzice czy opiekunowie, w przypadku „przyłapania" dziecka na takich zabawach, nie wywoływali poczucia winy i lęku u dziecka. Można w takiej sytuacji spróbować odwrócić uwagę dziecka, zachęcając je do jakiejś innej aktywności. Jest to też dobra okazja do porozmawiania z dzieckiem o intymności. Być może są pytania, które dziecko chciałoby zadać rodzicom, a na które nie zna odpowiedzi. Dobrze, aby wiedziało, że zawsze może liczyć na pomoc rodziców, że może z nimi porozmawiać, zapytać, gdy coś jest dla niego niejasne. Warto zainteresować się sprawami dziecka, tym co mówi, przeżywa, o czym myśli, co je ciekawi i o czym marzy. Rolą rodziców jest „bycie" przy dziecku, gdy tego potrzebuje oraz towarzyszenie mu na kolejnych etapach jego rozwoju. Ważne jest jednak, aby być czujnym na treść zabaw dziecka, na to, skąd biorą się pomysły dzieci na takie zabawy oraz gdzie mogły zaobserwować powtarzane w zabawie sytuacje.

Twórczość dziecięca

Twórczość dziecięca jest jedną z form, w której przejawia się ekspresja seksualna dziecka. Zaliczyć można do niej wierszyki, rysunki, ulepianki, rymowanki, wyliczanki zawierające słowa tabu, opowiadania z różnymi wątkami seksualnymi. Za pomocą takich sposobów dziecko wyraża treści, które je zainteresowały, których nie rozumie i których nie potrafi wyrazić w inny sposób. W swojej twórczości dziecko często przejawia treści seksualne, rysuje rodziców albo siebie z zaznaczonymi narządami płciowymi, cechami męskimi i kobiecymi. Dla dziecka rysunki czy inne formy twórczości często są jedynym sposobem, za pomocą którego może przedstawiać treści, które je zaciekawiły, ale które są w rodzinie i społeczeństwie owiane tajemnicą, zakazami czy stanowią temat tabu.
Dzieci w ten sposób sprawdzają reakcje rodziców i ich postawy. Twórczość taka może służyć rozładowaniu napięcia, które się zgromadziło w dziecku, a z którym nie potrafi sobie w inny sposób poradzić. Wytwory te są też istotnym źródłem informacji dla rodziców, mówiącym o tym, co aktualnie dziecko przeżywa, o czym myśli, jakie są jego pragnienia, fantazje. Rolą rodzica jest w takim wypadku zainteresowanie się sprawami dziecka i udzielenie odpowiedzi na nurtujące dziecko pytania.
 

Autorka: Małgorzata Jasińska

Bibliografia:
Beisert, M. (1991). Seks twojego dziecka. Poznań: K. Domke.
Beisert, M. (red.) (2006). Seksualność w cyklu życia człowieka. Warszawa: Wydawnictwo naukowe PWN
Saint -Pierre, F. i Viau, M.F. (2006). Seksualność dziecka. Co każdy rodzic wiedzieć powinien. Warszawa: Klub dla Ciebie