Change language English Polski

Przemoc fizyczna

Materiały dedykowane

Zapraszamy do wype?nienia formularza ewaluacyjnego nt. bazy wiedzy.

Przejd? do formularza

Baza Wiedzy zosta?a sfinansowana w ramach projektu ,,Pomoc dzieciom wykorzystywanym seksualnie - dzia?ania upowszechniaj?ce rezultaty partnerstwa". Projekt dofinansowany w ramach Programu Partnerstwa Transgranicznego realizowanego przez Wschodnioeuropejskie Centrum Demokratyczne przy wsparciu finansowym udzielonym przez Norwegi? ze ?rodków Norweskiego Mechanizmu Finansowego oraz Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP

Zobacz baz? wiedzy

Kontratyp karcenia ma?oletnich po wprowadzeniu zakazu stosowania kar cielesnych

Kontratyp karcenia ma?oletnich po wprowadzeniu zakazu stosowania kar cielesnych (art. 961 KRiO) – analiza prawna

Kontratyp karcenia ma?oletnich po wprowadzeniu zakazu stosowania kar cielesnych

(art. 961 KRiO)

– analiza prawna

         

Wst?p

            Ustaw? z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdzia?aniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw[1] wprowadzono do ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opieku?czy[2] artyku? 961. Przepis ten stanowi, i? (110)osobom wykonuj?cym w?adz? rodzicielsk? oraz sprawuj?cym opiek? lub piecz? nad ma?oletnim zakazuje si? stosowania kar cielesnych. 

            Mimo i? przepis ten wprowadzono do KRiO, wywo?uje on skutki tak?e na gruncie innych ga??zi prawa, m.in. prawa karnego. Szczególne znaczenie ma rola, jak? zakaz stosowania kar cielesnych wywar? na zakres i obowi?zywanie kontratypu pozaustawowego karcenia ma?oletnich.

 

Zakres kontratypu przed nowelizacj?

            Na gruncie prawa karnego wyró?niamy kontratypy (okoliczno?ci wy??czaj?ce bezprawno?? czynu), których znamiona zosta?y okre?lone w ustawach oraz takie, których znamiona zosta?y ustalone w drodze praktyki wymiaru sprawiedliwo?ci lub zosta?y sformu?owane w drodze koncepcji doktrynalnych w nauce prawa karnego (kontratypy pozaustawowe). Kontratyp karcenia ma?oletnich (czy jak niektórzy autorzy wskazuj?: nieletnich[3]) nale?y do tej drugiej grupy. Uzasadnieniem istnienia kontratypów pozaustawowych jest dynamika zmian w zakresie warunków ?ycia, usprawiedliwione potrzeby i oczekiwania spo?eczne[4].

            Igor Andrejew uznawa?, i? karcenie cielesne jest dopuszczalne (tzn. nie stanowi czynu zabronionego) pod warunkiem, i?:

1.     Odbywa si? w stosunku do osoby niepe?noletniej;

2.     Odbywa si? w stosunkach rodzinnych (a nie np. s?u?bowych);

3.     Ma cel wychowawczy (wystarczy subiektywna ocena karc?cego, ?e dzia?a w takim celu);

4.     Cel wychowawczy zachowania jest spo?ecznie dodatni;

5.     Jest sprawiedliwe (zawsze powinno ??czy? si? z przekonaniem karc?cego o winie ma?oletniego);

6.     Nie zagra?a zdrowiu psychicznemu i fizycznemu ma?oletniego;

7.     Jest wykonywane w sposób zwyczajowo przyj?ty w danym ?rodowisku[5].

            Inne przes?anki dopuszczalno?ci karcenia wprowadzi? Rados?aw Krajewski, wskazuj?c – tak?e za innymi autorami - i?:

1.     Podmiotem karconym mo?e by? tylko osoba niepe?noletnia[6];

2.     Uprawnieni do karcenia s? tylko rodzice lub opiekunowie (co do zasady) i to wy??cznie rodzice posiadaj?cy w?adz? rodzicielsk?;

3.     Karceniu przy?wieca? winien cel wychowawczy, intencj? sprawcy musi by? osi?gni?cie okre?lonych efektów wychowawczych, czyli skutków warto?ciowanych dodatnio[7];

4.     U?yte ?rodki powinny by? proporcjonalne do wagi przewinienia dziecka;

5.     U?yte ?rodki nie mog? zagra?a? fizycznemu lub psychicznemu rozwojowi ani te? wyrz?dza? szkód fizycznych lub duchowych osobie karconej. Autor podkre?la przy tym, ?e w ?adnym razie ten sposób karcenia nie mo?e przynosi? najmniejszego nawet uszczerbku dla zdrowia dziecka;

6.     Karcenie powinno by? dolegliwo?ci? za przewinienie, powinno by? powi?zane z konkretnym zachowaniem si? karconego (w ?wiadomo?ci karconego karcenie winno si? ??czy? z jego win? i w tym sensie by? sprawiedliwe);

7.     Karcenie cielesne powinno mie? charakter subsydiarny, tj. winno by? stosowane dopiero gdy inne ?rodki (takie jak: moralny autorytet rodziców, perswazja, inne ?agodne ?rodki) zawiod?; 

8.     Karcenie powinno mie?ci? si? w regu?ach wychowania uzgodnionych w rodzinie mi?dzy ojcem i matk? dziecka;

9.     Karcenie winno by? umiarkowane, nie mo?e przekracza? pewnego stopnia intensywno?ci, a tym samym powinno przybiera? akceptowan? spo?ecznie form?[8].

            Jak wida?, zakres prawa karcenia ulega zaw??eniu z up?ywem czasu i zmianami spo?ecznymi[9]. R. Krajewski wskazuje tak?e na „graniczne punkty” kontratypu. W zakresie podmiotowym nie obejmuje on wy??cznie rodziców i opiekunów prawnych. Jak wskazuje autor, prawo wychowawczego oddzia?ywania na ma?oletnich ma ka?dy - ró?ny jest jednak zakres dozwolonego karcenia. W zakresie czynno?ci sk?adaj?cych si? na karcenie mie?ci? si? mo?e bowiem nie tylko karcenie fizyczne, ale tak?e karcenie s?owne. Szeroki zakres karcenia, obejmuj?cy w?a?nie karcenie fizyczne, dopuszczalny jest jedynie w stosunkach mi?dzy rodzicami a dzie?mi. Je?li za? idzie o opiekuna dziecka – zdaniem autora - nie ma on prawa stosowania wzgl?dem podopiecznego kar cielesnych. W pozosta?ych relacjach dopuszcza si? co najwy?ej mo?liwo?? karcenia s?ownego[10]. Prawo karcenia s?ownego autor dopuszcza w przypadku m.in. wychowawcy dziecka, a nawet osoby wobec niego obcej[11].

            Wobec tak przedstawionego kszta?tu kontratypu karcenia nale?y si? zastanowi?, jakich czynów zabronionych mo?e on dotyczy? (czyli pope?nienie jakich czynów mo?e niejako legalizowa?). Wydaje si?, i? chodzi? mo?e o nast?puj?ce czyny zabronione:

1.     naruszenie nietykalno?ci cielesnej (art. 217 KK)

2.     naruszenie czynno?ci narz?du cia?a na okres nie d?u?ej ni? 7 dni (art. 157 § 2 KK)

3.     zniewaga, znies?awienie (art. 212, art. 216 KK)

4.     pozbawienie wolno?ci (art. 189 KK)

5.     zmuszanie do okre?lonego zachowania (art. 191 KK)

6.     inne czyny niepo??czone z naruszeniem czynno?ci narz?dów cia?a dziecka, np. naruszenie tajemnicy korespondencji (art. 267 KK).

            Brak jest – przy wskazanych wy?ej pogl?dach doktryny - podstaw, by uzna?, i? kontratypem obj?te by? mog? inne przest?pstwa z rozdzia?u przest?pstw przeciwko ?yciu i zdrowiu (np. naruszenie czynno?ci narz?du cia?a na okres powy?ej 7 dni – art. 157 § 1 KK czy, tym bardziej, tzw. ci??ki uszczerbek na zdrowiu – art. 156 KK) czy te? przest?pstwo zn?cania si? (art. 207 KK). W przypadku tego typu zachowa? - z uwagi na znamiona tych czynów zabronionych, ich intensywno?? lub skutki – wy??czona jest wprost mo?liwo?? zastosowania opisywanego kontratypu (w przypadku art. 157 § 1 KK i 156 KK mowa bowiem o skutkach na ciele powy?ej 7 dni, kontratyp mo?e za? mie? zastosowanie wy??cznie w wypadku niewyrz?dzania ma?oletniemu szkód fizycznych). Natur? za? art. 207 KK jest powtarzalno??, intensywno?? i umy?lne zadawanie bólu fizycznego lub cierpie? moralnych[12], co wy??cza zastosowanie kontratypu karcenia (por. uwagi dot. warunków uznania dopuszczalno?ci karcenia)[13]. Uwaga ta by?a aktualna zarówno przed, jak i po wej?ciu w ?ycie nowelizacji.

Zakres kontratypu karcenia po nowelizacji                

            Nie ma natomiast w?tpliwo?ci, i? – po wej?ciu w ?ycie nowelizacji – kontratyp karcenia ma?oletnich zosta? wy??czony w stosunku do przest?pstwa naruszenia nietykalno?ci cielesnej (art. 217 KK) oraz naruszenia czynno?ci narz?du cia?a na okres nie d?u?ej ni? 7 dni (art. 157 § 2 KK) – w stosunku do nast?puj?cego zakresu podmiotowego: osoby wykonuj?ce w?adz? rodzicielsk? oraz osoby sprawuj?ce opiek? lub piecz? nad ma?oletnim. Co do pozosta?ych podmiotów, nale?y uzna?, i? w nawet w ramach dotychczasowego (sprzed wej?cia w ?ycie nowelizacji) rozumienia kontratypu, nie mia?y one prawa takich narusze? w ramach karcenia dokonywa? (zob. uwagi powy?ej).

            Jednak?e w zasi?gu dzia?ania kontratypu karcenia mog? pozostawa? nadal inne czyny pope?nione na szkod? ma?oletniego. Jak podkre?la F. Ciep?y, bez konstrukcji kontratypu karcenia ma?oletnich bezprawne by?oby np. niewypuszczenie dziecka z domu po godz. 22.00 (art. 189 KK), sprawdzanie tre?ci poczty elektronicznej dziecka lub jego kontaktów w komunikatorze internetowym (art. 267 KK), zabronienie dziecku uczestnictwa w rytua?ach sekty (art. 194 KK), usuni?cie niew?a?ciwych czy niebezpiecznych tre?ci lub gier z komputera dziecka (art. 268 KK) itp. S?usznie autor wskazuje, i? rozwa?ania dopuszczalno?ci stosowania kar cielesnych wobec dzieci nie mo?na przek?ada? bezpo?rednio na zagadnienie kontratypu karcenia ma?oletnich, bowiem kontratyp ten ma o wiele szerszy zakres ni? „klaps” dany dziecku za niew?a?ciwe zachowanie, obejmuje bowiem tak?e szereg innych narusze? norm prawa karnego dokonywanych przez rodziców, które uznajemy jednak za spo?ecznie i wychowawczo uzasadnione[14].

            Zastosowanie kontratypu karcenia w zakresie niepo??czonym z zastosowaniem jakiejkolwiek kary cielesnej wobec dziecka nadal jest wi?c dopuszczalne. Oczywi?cie dopuszczalno?? ta zale?y od spe?nienia warunków wskazywanych przez judykatur? i pi?miennictwo (m.in. karcenie osoby niepe?noletniej przez rodziców/opiekunów, w celu wychowawczym, sprawiedliwe, zastosowane jako ?rodek „ostateczny”). Przy spe?nieniu ww. przes?anek nie b?dzie wi?c bezprawne dzia?anie w ramach karcenia, które wype?nia znamiona czynu zabronionego takiego jak np. ograniczenie wolno?ci dziecka, przymuszenie go do okre?lonego dzia?ania, naruszenie tajemnicy jego korespondencji itd.[15]. Katalog tych czynów nie jest zamkni?ty.

 Podsumowanie

            Wprowadzenie nowelizacj? art. 961 KRiO, stanowi?cego i? (110)osobom wykonuj?cym w?adz? rodzicielsk? oraz sprawuj?cym opiek? lub piecz? nad ma?oletnim zakazuje si? stosowania kar cielesnych, ma nast?puj?ce konsekwencje na gruncie polskich regulacji prawnokarnych:

I.      Usun??o wszelkie w?tpliwo?ci co do dopuszczalno?ci stosowania wobec ma?oletnich kar fizycznych - w ramach pozaustawowego kontratypu karcenia. Tym samym wprowadzenie ww. artyku?u sprawi?o, i? niemo?liwe b?dzie powo?anie si? na karcenie wy??czaj?ce bezprawno?? w przypadku naruszenia przez rodzica/opiekuna nietykalno?ci cielesnej ma?oletniego lub naruszenia czynno?ci jego narz?du cia?a na okres poni?ej 7 dni. Tym samym czyny te b?d? musia?y zosta? uznane za bezprawne, nawet je?li zosta?y dokonane w ramach „rodzicielskiego karcenia”.

II.    Nie ma wp?ywu na pozosta?y zakres zastosowania pozaustawowego kontratypu karcenia. Dopuszczalne wi?c nadal jest powo?anie si? na t? okoliczno?? wy??czaj?c? bezprawno?? czynu w przypadkach karcenia wype?niaj?cego znamiona takich przest?pstw, jak: pozbawienie wolno?ci ma?oletniego, zmuszenie ma?oletniego do okre?lonego zachowania, naruszenie tajemnicy korespondencji itp. Warunkiem skutecznego powo?ania si? na wy??czenie bezprawno?ci tego typu zachowa? wobec ma?oletniego b?dzie nadal spe?nienie ustalonych przez judykatur? i doktryn? prawa karnego przes?anek (ci?gle podlegaj?cych ewolucji i zaw??aniu).

 


[1] Dz.U.2010.125.842, wesz?a w ?ycie 1 sierpnia 2010 r.; dalej jako: nowelizacja.

[2] Dz.U.1964.9.59 ze zmian.; dalej jako: KRiO.

[3] Z uwagi na odmienne znaczenie tych dwóch poj??, a tak?e na zdefiniowanie poj?cia „nieletniego” w innym kontek?cie w Ustawie z dnia 26 pa?dziernika 1982 r. o post?powaniu w sprawach nieletnich, tekst jednolity: Dz. U. 2010.33.178, w niniejszym opracowaniu u?ywane b?dzie poj?cie: karcenie ma?oletnich.

[4] Za uzasadnieniem postanowienia S?du Najwy?szego z dnia 7 stycznia 2008 r., V KK 158/2007.

[5] I. Andrejew, „Oceny prawne karcenia nieletnich”, Warszawa 1964.

[6] K. Indecki, A. Liszewska, „Prawo karne materialne”, Warszawa 2002, s. 143, cyt. za: R. Krajewski, „Karcenie jako okoliczno?? uchylaj?ca bezprawno??”, Prokuratura i Prawo 7–8/2006.

[7] A. Gubi?ski, „Karcenie i jego granice”, Prawo i ?ycie 1960, nr 12, s. 1, cyt. za: R. Krajewski „Karcenie jako okoliczno??…”.

[8] Podobnie w:  F. Ciep?y, „Partnerstwo w rodzinie a prawnokarny kontratyp karcenia ma?oletnich” w: Partnerstwo w rodzinie, red. J. Truskolaska, Lublin 2009, s. 257-266. Autor dodaje tak?e kolejn? przes?ank?, mianowicie wykonywanie karcenia w sposób zwyczajowo przyj?ty w danym ?rodowisku.

[9] Tak te?: A. ?bikowska, „Przemoc wobec dzieci – wybrane zagadnienia”, Cz??? III, www.edukacjaprawnicza.pl.

[10] V. Konarska-Wrzosek, „Ochrona dziecka w polskim prawie karnym”, Toru? 1999, s. 60, cyt. za: R. Krajewski „Karcenie jako okoliczno??…”. R. Krajewski wskazuje, ?e: „…wychowawca, który dopuszcza si? stosowania kary cielesnej jako reakcji na przewinienie ucznia, pope?nia czyn bezprawny. Prawo polskie nie zezwala bowiem wychowawcy w ?adnej sytuacji stosowa? kar fizycznych. Jednak?e w sytuacji, gdy ucze? dopuszcza si? zamachu na dobro innej osoby (np. uczestniczy w bójce) lub mienie (np. niszczy pomoce dydaktyczne), to nauczyciel ma prawo go skarci?, stosuj?c w niezb?dnym zakresie przymus fizyczny. Nie obejmuje to jednak ochrony innych dóbr przed bezprawnymi zamachami ze strony ucznia, w szczególno?ci procesu dydaktycznego (np. spokoju w klasie). Dopuszczalne jest natomiast zastosowanie przez nauczyciela tzw. drobnej poprawki, która mo?e polega? w zale?no?ci od wieku dziecka na wzi?ciu za r?k?, na odebraniu przedmiotu, na przymusowym posadzeniu…”.

[11] I. Andrejew, „Polskie prawo karne w zarysie”, Warszawa 1989, s. 188, cyt. za: R. Krajewski „Karcenie jako okoliczno??…”. Autor wskazuje ?e prawo karcenia ma?oletnich przez osoby obce powinno ogranicza? si? do przypadków mieszcz?cych si? w granicach obrony koniecznej lub stanu wy?szej konieczno?ci.

[12] M. Szwarczyk w: „Kodeks karny. Komentarz” pod red. T. Bojarskiego, Warszawa 2007 s. 784.

[13] Niektórzy autorzy wskazuj?, i? nawet przed wprowadzeniem do KRiO zakazu stosowania kar cielesnych wobec dzieci, zakaz ten wyinterpretowa? si? da?o z innych przepisów powszechnie obowi?zuj?cych. Tak np. w stanowisku Rzecznika Praw Dziecka w sprawie stosowania kar cielesnych wobec dzieci przekazanym Ministrowi Spraw Zagranicznych na posiedzenie Komitetu Ministrów Rady Europy, 26 listopada 2003 r., www.rpd.gov.pl oraz w opinii Rady Legislacyjnej przy Prezesie Rady Ministrów  o projekcie ustawy o zmianie ustawy o przeciwdzia?aniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw, autorstwa J. Warylewskiego, RL-0303-80/08, 17 listopada 2008 r., http://www.radalegislacyjna.gov.pl. W opinii tej J. Warylewski wskaza?, i?: „Przed biciem i poni?aniem, przed zn?caniem i naruszaniem godno?ci chroni? przepisy kodeksu karnego, chroni? one wszystkich bez wzgl?du na wiek pokrzywdzonego (ofiary), a wi?c równie? ma?oletnich. W kodeksie karnym ca?y rozdzia? w cz??ci szczególnej (rozdz. XXVI), o nazwie „Przest?pstwa przeciwko rodzinie i opiece”, nastawiony jest przecie? na ochron? rodziny przed przemoc? fizyczn?, psychiczn? i ekonomiczn?”. Jednocze?nie autor uzna?, i? opiniowany projekt nowelizacji zawiera elementy populizmu prawnego.

[14] F. Ciep?y, „Partnerstwo w rodzinie a prawnokarny kontratyp karcenia ma?oletnich” w: Partnerstwo w rodzinie, red. J. Truskolaska, Lublin 2009, s. 257-266, www.kul.pl.

[15] j.w. Tez? t? potwierdza tak?e analiza prac sejmowych nad projektem nowelizacji. W projekcie bowiem w toku ww. prac przepisowi KRiO nadano nast?puj?ce brzmienie: „Osobom wykonuj?cym w?adz? rodzicielsk? oraz sprawuj?cym opiek? lub piecz? nad ma?oletnim zakazuje si? stosowania kar cielesnych, zadawania cierpie? psychicznych i innych form poni?ania dziecka”. W takim brzmieniu przepis niew?tpliwie mia?by wi?kszy wp?yw na wy??czenie zastosowania kontratypu pozaustawowego karcenia. Jednak?e w uchwalonej nowelizacji brzmienie zosta?o ograniczone do stosowania kar cielesnych, wobec czego inne formy karcenia nale?y uzna? za dozwolone (nie zakazane) - zob. przebieg prac nad drukiem sejmowym nr 2776, www.sejm.gov.pl.

 

Opracowanie: Olga Trocha